Nowe Stawki Grzywny A Twoja Sprawa W Toku. Kiedy Stare Przepisy Są Korzystniejsze, A Kiedy Nowe (Art. 4 K.K.)
Dla osób o wyższych dochodach korzystniejsza może okazać się nowa ustawa, jeżeli projekt usunie minimalne liczby stawek z art. 33 § 1a k.k. Rozstrzyga porównanie całych wyroków, jakie zapadłyby według obu ustaw, a nie samych widełek.
Co mówi art. 4 § 1 Kodeksu karnego?
Art. 4 § 1 Kodeksu karnego stanowi, że jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy. Zasada ta dotyczy każdej zmiany przepisów o karze, w tym zmiany wysokości stawki dziennej grzywny przewidzianej w projekcie UD413.
Sąd Najwyższy konsekwentnie przyjmuje, że o tym, która ustawa jest względniejsza, decyduje całokształt skutków w konkretnej sprawie. Sąd nie może wziąć z ustawy dawnej niskiej stawki dziennej, a z ustawy nowej braku minimalnej liczby stawek. Musi zastosować w całości jeden stan prawny: ten, który daje oskarżonemu korzystniejszy wynik.
W skrócie: art. 4 § 1 k.k. nie oznacza automatycznie „zawsze stare przepisy”. Oznacza „przepisy korzystniejsze w tej konkretnej sprawie”.
Jakie dwie zmiany w grzywnie wprowadza UD413?
Projekt UD413 zmienia grzywnę w dwóch miejscach, które działają w przeciwnych kierunkach. Pierwsza zmiana podnosi wartość jednej stawki dziennej, co zaostrza karę. Druga zmiana usuwa minimalne liczby stawek wprowadzone nowelizacją Kodeksu karnego z 2022 r., co łagodzi karę na dole widełek. Dopiero zestawienie obu zmian pokazuje, która ustawa jest względniejsza.
| Element | Dziś | Według projektu UD413 | Kierunek zmiany |
|---|---|---|---|
| Wysokość stawki dziennej (art. 33 § 3 k.k.) | 10-2000 zł | 100-10 000 zł | Zaostrzenie |
| Liczba stawek, zasada ogólna (art. 33 § 1 k.k.) | 10-540 | 10-540 | Bez zmian |
| Minimalna liczba stawek przy zagrożeniu do roku (art. 33 § 1a pkt 1 k.k.) | 50 | Uchylenie (wg komunikatów) | Złagodzenie |
| Minimalna liczba stawek przy zagrożeniu do 2 lat (art. 33 § 1a pkt 2 k.k.) | 100 | Uchylenie (wg komunikatów) | Złagodzenie |
| Minimalna liczba stawek przy zagrożeniu powyżej 2 lat (art. 33 § 1a pkt 3 k.k.) | 150 | Uchylenie (wg komunikatów) | Złagodzenie |
| Grzywna zamiast pozbawienia wolności (art. 37a § 1 k.k.) | nie niższa niż 150 stawek | {{DO_WERYFIKACJI_W_TEKSCIE_UD413}} | Do ustalenia |
Ministerstwo Sprawiedliwości uzasadnia uchylenie minimalnych liczb stawek tym, że po podniesieniu kwot przepisy te stają się zbędne. Ostateczny zakres uchylenia trzeba sprawdzić w tekście ustawy uchwalonej przez Sejm. Ten artykuł zaktualizujemy po publikacji druku sejmowego.
Kiedy stare przepisy będą korzystniejsze?
Stare przepisy będą korzystniejsze przede wszystkim dla oskarżonych o niskich dochodach. Według obecnego art. 33 § 3 k.k. sąd może ustalić stawkę dzienną na przykład na 15 zł albo 30 zł. Według projektu UD413 nie zejdzie poniżej 100 zł. Jeżeli sąd w obu stanach prawnych wymierzyłby podobną liczbę stawek, niższa dopuszczalna stawka przesądza o przewadze ustawy dawnej.
- Oskarżony ma dochody, przy których sąd ustaliłby stawkę dzienną poniżej 100 zł.
- Sąd wymierzyłby liczbę stawek równą minimum z art. 33 § 1a k.k. albo zbliżoną do niego.
- Sąd rozważa grzywnę zamiast kary pozbawienia wolności na podstawie art. 37a k.k., a projekt nie uchyli minimum 150 stawek (wtedy 150 stawek po 100 zł daje co najmniej 15 000 zł).
- Wyższe minimum grzywny prowadziłoby do zastosowania art. 58 § 2 k.k. i orzeczenia surowszego rodzaju kary.
Kiedy korzystniejsza może być nowa ustawa?
Nowa ustawa może okazać się względniejsza dla oskarżonych o wyższych dochodach, u których stawka dzienna już dziś przekraczałaby 100 zł. Podwyżka dolnej granicy stawki ich nie dotyczy, a uchylenie art. 33 § 1a k.k. pozwala sądowi wymierzyć mniej stawek niż obecne 50, 100 albo 150. Przy tej samej wysokości stawki mniejsza liczba stawek oznacza niższą grzywnę.
„Pytanie, czy nowelizacja jest surowsza, nie ma jednej odpowiedzi. Dla klienta zarabiającego minimalną krajową i dla przedsiębiorcy z wysokim dochodem ta sama ustawa może działać w przeciwnych kierunkach. Dlatego przy każdej grzywnie wyliczamy oba warianty.”
adw. Dominik Andrzej Marchewka, Kancelaria Adwokacka Factolex, Kraków i Olkusz
Przykłady wyliczeń: ustawa dawna i nowa
Poniższe przykłady są hipotetyczne i rachunkowe. Pokazują mechanizm porównania z art. 4 § 1 k.k., a nie prognozę wyroku w konkretnej sprawie. Zakładają, że sąd ustala liczbę stawek według wagi czynu, a wysokość stawki według sytuacji majątkowej oskarżonego, oraz że projekt UD413 uchyli art. 33 § 1a k.k. w brzmieniu z komunikatów rządowych.
Przykład 1. Zniesławienie (art. 212 § 1 k.k.), oskarżony o niskich dochodach
Art. 212 § 1 k.k. przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku, więc dziś obowiązuje minimum 50 stawek. Sąd ustaliłby stawkę dzienną na 20 zł. Według ustawy dawnej: 50 stawek po 20 zł daje 1000 zł. Według ustawy nowej: przy 30 stawkach i minimalnej stawce 100 zł daje 3000 zł. Względniejsza ustawa dawna.
Przykład 2. Zniesławienie (art. 212 § 1 k.k.), oskarżony o wysokich dochodach
Sąd ustaliłby stawkę dzienną na 400 zł i uznałby, że wagę czynu oddaje 20 stawek. Według ustawy dawnej art. 33 § 1a pkt 1 k.k. wymusza 50 stawek: 50 stawek po 400 zł daje 20 000 zł. Według ustawy nowej, bez minimum: 20 stawek po 400 zł daje 8000 zł. Względniejsza może być ustawa nowa.
Przykład 3. Kradzież (art. 278 § 1 k.k.) i grzywna zamiast pozbawienia wolności (art. 37a k.k.), dochody średnie
Kradzież z art. 278 § 1 k.k. jest zagrożona wyłącznie karą pozbawienia wolności, więc grzywna jest możliwa przez art. 37a k.k. z minimum 150 stawek. Sąd ustaliłby stawkę na 50 zł. Według ustawy dawnej: 150 stawek po 50 zł daje 7500 zł. Według ustawy nowej, jeżeli minimum 150 stawek pozostanie: 150 stawek po 100 zł daje 15 000 zł, czyli względniejsza ustawa dawna. Jeżeli minimum zostanie uchylone i sąd wymierzy 60 stawek: 60 stawek po 100 zł daje 6000 zł, czyli względniejsza ustawa nowa.
| Przykład | Ustawa dawna | Ustawa nowa (UD413) | Względniejsza |
|---|---|---|---|
| 1. Art. 212 § 1, niskie dochody | 1 000 zł | 3 000 zł | Dawna |
| 2. Art. 212 § 1, wysokie dochody | 20 000 zł | 8 000 zł | Nowa |
| 3a. Art. 278 § 1 + art. 37a, minimum 150 stawek zostaje | 7 500 zł | 15 000 zł | Dawna |
| 3b. Art. 278 § 1 + art. 37a, minimum uchylone | 7 500 zł | 6 000 zł | Nowa |
W skrócie: o przewadze ustawy decydują jednocześnie dochód oskarżonego i to, czy dany przepis przewiduje dziś minimalną liczbę stawek.
Jak art. 58 § 2 k.k. zmienia rachunek?
Art. 58 § 2 Kodeksu karnego stanowi, że grzywny nie orzeka się, jeżeli dochody sprawcy, jego stosunki majątkowe lub możliwości zarobkowe uzasadniają przekonanie, że sprawca grzywny nie uiści i nie będzie jej można ściągnąć w drodze egzekucji. Przy dolnej granicy stawki 100 zł zakaz ten obejmie więcej osób, bo minimalna grzywna wzrośnie dziesięciokrotnie.
Dla oskarżonego o bardzo niskich dochodach skutek może być paradoksalny. Według ustawy dawnej sąd mógłby orzec grzywnę w kwocie możliwej do zapłaty. Według ustawy nowej grzywna mogłaby okazać się niedopuszczalna, a sąd sięgnąłby po karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem. Kara wolnościowa o charakterze majątkowym jest łagodniejsza, więc w takiej sytuacji obrońca powinien wykazać, że ustawa dawna jest względniejsza.
Dobrowolne poddanie się karze i wyrok nakazowy: na co uważać?
Najwięcej ryzyka niosą tryby konsensualne i wyrok nakazowy, w których wysokość grzywny ustala się szybko, często bez szczegółowej analizy intertemporalnej. W okresie przejściowym, czyli po wejściu w życie UD413 w sprawach o czyny popełnione wcześniej, każda propozycja kary powinna wskazywać, według której ustawy wyliczono grzywnę.
- Wniosek o skazanie bez rozprawy (art. 335 k.p.k.)
- Uzgadniając z prokuratorem karę, sprawdź, czy proponowana grzywna mieści się w granicach ustawy względniejszej. Po uwzględnieniu wniosku zakres kontroli kary w apelacji jest ograniczony.
- Dobrowolne poddanie się karze na rozprawie (art. 387 k.p.k.)
- Wniosek oskarżonego może i powinien opierać się na wariancie korzystniejszym. Sąd może uzależnić jego uwzględnienie od zmiany wskazanej kary.
- Wyrok nakazowy (art. 500 i nast. k.p.k.)
- Na sprzeciw od wyroku nakazowego jest 7 dni od doręczenia. Wniesienie sprzeciwu powoduje utratę mocy wyroku i rozpoznanie sprawy na zasadach ogólnych, nadal z zastosowaniem art. 4 § 1 k.k.
Strategia obrony krok po kroku
W sprawach prowadzonych przez Kancelarię Factolex przed sądami rejonowymi w Krakowie (Śródmieście, Krowodrza, Podgórze, Nowa Huta) i przed Sądem Rejonowym w Olkuszu stosujemy w okresie przejściowym jedną procedurę analizy grzywny. Procedura opiera się na art. 4 § 1, art. 33 i art. 58 § 2 k.k.
- Ustal datę czynu z postanowienia o przedstawieniu zarzutów albo z aktu oskarżenia. Przy czynie ciągłym (art. 12 k.k.) liczy się czas zakończenia zachowania.
- Ustal zagrożenie z przepisu części szczególnej: czy grzywna jest w sankcji, czy możliwa tylko przez art. 37a k.k. i jaka jest górna granica kary pozbawienia wolności.
- Udokumentuj sytuację majątkową: dochody, koszty utrzymania, osoby na utrzymaniu, zadłużenie. To podstawa wysokości stawki dziennej.
- Wylicz dwa warianty grzywny według ustawy dawnej i nowej, z uwzględnieniem minimalnych liczb stawek.
- Oceń ryzyko z art. 58 § 2 k.k.: czy wyższe minimum nie zamknie drogi do grzywny.
- Wskaż sądowi wariant względniejszy w piśmie lub w mowie końcowej, z wyliczeniem.
- Pilnuj etapu odwoławczego: jeżeli nowelizacja wejdzie w życie przed wyrokiem sądu II instancji (Sąd Okręgowy w Krakowie), sąd odwoławczy również stosuje art. 4 § 1 k.k.
Szczegóły samego projektu i jego etapy w Sejmie opisujemy w artykule Grzywna za przestępstwo od 1000 zł: co zmienia projekt UD413 i od kiedy. Jeżeli potrzebujesz obrońcy, zobacz: obrona w sprawach karnych w Małopolsce, adwokat w Olkuszu oraz adwokat karny w Krakowie. Sprawy o zniesławienie omawiamy w artykule zniesławienie z art. 212 k.k..
Słownik pojęć
- Ustawa względniejsza
- Stan prawny, który w konkretnej sprawie prowadzi do korzystniejszego dla sprawcy rozstrzygnięcia, oceniany całościowo (art. 4 § 1 k.k.).
- Stawka dzienna
- Wartość jednej jednostki grzywny, ustalana według dochodów i sytuacji majątkowej sprawcy (art. 33 § 3 k.k.).
- Liczba stawek dziennych
- Liczba jednostek grzywny, ustalana według wagi przestępstwa; co do zasady od 10 do 540 (art. 33 § 1 k.k.).
- Minimalna liczba stawek
- Dolny próg liczby stawek wprowadzony nowelizacją z 2022 r.: 50, 100 albo 150 stawek, zależnie od zagrożenia karą pozbawienia wolności (art. 33 § 1a k.k.).
- Czas popełnienia przestępstwa
- Chwila, w której sprawca działał albo zaniechał działania, do którego był obowiązany (art. 6 § 1 k.k.).
Najczęściej zadawane pytania
Popełniłem czyn przed nowelizacją. Czy sąd zastosuje nowe stawki grzywny?
Sąd zastosuje ustawę obowiązującą w chwili orzekania, chyba że ustawa z chwili czynu jest dla Ciebie względniejsza (art. 4 § 1 k.k.). Przy niskich dochodach będą to zwykle stare przepisy. Przy wysokich dochodach nowa ustawa może okazać się korzystniejsza.
Czy sąd może wziąć niską stawkę ze starej ustawy i brak minimum stawek z nowej?
Nie. Sąd stosuje w całości jedną ustawę, tę względniejszą. Łączenie korzystnych elementów dwóch stanów prawnych jest niedopuszczalne.
Czy art. 4 k.k. działa także w apelacji?
Tak. Ustawą „z czasu orzekania” jest także ustawa obowiązująca w chwili wyrokowania przez sąd odwoławczy. Jeżeli nowelizacja wejdzie w życie przed wyrokiem II instancji, sąd okręgowy również porównuje obie ustawy.
Mam prawomocny wyrok z grzywną. Czy nowelizacja go zmieni?
Co do zasady nie. Art. 4 § 1 k.k. dotyczy orzekania. Art. 4 § 2 k.k. obniża prawomocnie orzeczoną karę tylko wtedy, gdy według nowej ustawy nie można orzec kary w wymierzonej wysokości. Projekt UD413 podnosi górną granicę stawki, więc tej sytuacji zwykle nie wywoła.
Czy warto przyspieszyć albo opóźnić sprawę ze względu na UD413?
Dla czynów popełnionych przed nowelizacją art. 4 § 1 k.k. chroni oskarżonego niezależnie od daty wyroku, więc taktyczne opóźnianie nie ma uzasadnienia. Ważniejsze jest rzetelne wyliczenie obu wariantów i udokumentowanie sytuacji majątkowej.
Czy to samo dotyczy grzywien za wykroczenia i przestępstwa skarbowe?
Nie. Projekt UD413 zmienia Kodeks karny. Kodeks wykroczeń i Kodeks karny skarbowy mają własne zasady grzywny, których projekt nie zmienia.
Toczy się Twoja sprawa karna, w której grozi grzywna?
Wyliczymy oba warianty, według ustawy dawnej i nowej, i wskażemy sądowi korzystniejszy. Kraków i Olkusz.
O autorze
adw. Dominik Andrzej Marchewka, adwokat wpisany na listę adwokatów Izby Adwokackiej w Katowicach od 7 maja 2015 r. (nr wpisu KAT/Adw/1381, Krajowy Rejestr Adwokatów). Założyciel Kancelarii Adwokackiej Factolex z biurami w Krakowie i Olkuszu. Doktorant prawa, mediator sądowy. Prowadzi obrony w sprawach karnych przed sądami rejonowymi w Krakowie i Olkuszu oraz przed Sądem Okręgowym w Krakowie.
-
- Pełnił dyżury w punkcie nieodpłatnej pomocy prawnej w Gminie Wolbrom (powiat olkuski), prowadzonym na podstawie porozumienia z Izbą Adwokacką w Katowicach, w tym dyżur specjalistyczny z poradami w języku angielskim (Starostwo Powiatowe w Olkuszu).
- Koordynuje punkt nieodpłatnej pomocy prawnej Fundacji „Omega Sprawiedliwość” w Kluczach.
- Autor portalu edukacji prawnej zrozumienieprawa.pl oraz bloga kancelarii factolex.pl.
Źródła i podstawa prawna
- Kodeks karny, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 1342 (art. 4, art. 6, art. 12, art. 33 § 1, § 1a, § 2a i § 3, art. 37a, art. 58 § 2, art. 212, art. 278).
- Kodeks postępowania karnego, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 490 (art. 335, art. 387, art. 500 i nast.).
- Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, „Unormowania prawnokarne nadmiernie ograniczające decyzyjność sądu” (omówienie art. 33 § 1a k.k.): iws.gov.pl (PDF).
- Wyrok Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2021 r., II KK 506/21 (całościowa ocena ustawy względniejszej): sn.pl (PDF).
- Money.pl, „Stawki grzywien dziesięciokrotnie w górę. Rząd zdecydował”, 3.11.2026: money.pl.
- Bezprawnik, „Grzywna za przestępstwo nawet 10 razy wyższa”, 4.11.2026: bezprawnik.pl.
- Opinia Krajowej Rady Doradców Podatkowych do projektu UD413 z 24.07.2026: kidp.pl (PDF).
- Projekt UD413 w Rządowym Centrum Legislacji: legislacja.gov.pl.
Artykuł ma charakter informacyjny i opisuje projekt ustawy, który może zmienić się w toku prac parlamentarnych. Przykłady są hipotetyczne i rachunkowe, nie stanowią prognozy rozstrzygnięcia ani porady prawnej w indywidualnej sprawie i nie gwarantują określonego wyniku. W sprawie karnej skonsultuj się z adwokatem. Stan prawny na 7 listopada 2026 r.